وبگاه فرهنگی - مذهبی ((شهاب هدایت)) اصفهان
کلمات کلیدی مطالب
نویسنده: وبگاه فرهنگی - مذهبی ((شهاب هدایت)) - اصفهان - پنجشنبه ۱۱ فروردین ۱۳٩٠

 

گنبد نظام الملک و صُفّۀ صاحِب در ضلع جنوبی مسجد جامع اصفهان

 

***ایوان جنوبی و گنبد نظام المُلک:

 

پس از ورود به صحن مسجد جامع اصفهان، توجه بازدیدکننده بلافاصله به ایوان جنوبی زیبا و باشکوه مسجد جلب میشود که از آن عموماً بعنوان صُفـّۀ [=ایوان] صاحِب یاد میشود و مشهور است که این صفه محلّ تدریس صاحِب بن عَبّاد (متوفـّای 385 ق) بوده است.

البته نزد برخی، بنا به شواهدی، ساختمان فعلی بنا نمیتواند قدیمی تر از عهد سلجوقیان باشد. دو منارۀ ایوان که 35 متر ارتفاع دارند متعلق به دورۀ آق قویونلو[="سپید گوسفندان" طایفه ای ترکمنی] هستند. در دورۀ اوزون حسن آق قویونلو، و پادشاهانی مانند شاه طهماسب اول و شاه عباس دوم صفوی، تعمیرات ضروری این قسمت به پایان رسیده و ایوان با تزئینات کاشیکاری آراسته شده است.

علت آراستگی و شکوه متمایز این ایوان آنست که به گنبدخانۀ نظام الملک با محراب اصلی مسجد متصل میشود. گفته میشود که در تمام مساجد تاریخی اصفهان؛ ایوان جنوبی همواره از زیبائی خاصی برخوردار بوده است. مجموعۀ این گنبدخانه با گنبد آجری در ضلع جنوبی ایوان، به عنوان گنبد نظام الملک مشهور است.

در این بخش از بنا، کتیبه ای به خطّ کوفی مربوط به اواخر قرن پنجم وجود دارد که خواجه نظام الملک را به عنوان مؤسّس و بانی احداث این بنا معرفی کرده است.

به گفتۀ اهل فنّ، گنبد نظام الملک یکی از برجسته ترین نمونه های معماری و بنّائی اسلامی است که با وجود بلندی ارتفاع و بزرگی و پهنای آن – به شعاع 13.5 متر - بر هیچ ستونی بنا نشده است.

اساس این سبک، تکنیکی ویژه برای احداث گنبدی دوّار بر فراز بناهای چهارگوش است؛ که در اصطلاح، به آن "چهار گوشواره ای" اطلاق می شود.

عدم وجود ستون در این گنبدخانه سبب افزایش فضای مفید آن شده؛ ضمن اینکه به بازدیدکننده اجازه میدهد تا بدون هیچ مانعی قادر به مشاهدۀ کلّ محوّطه باشد.

در توضیح روش مهندسی ساخت اینگونه بناها، میتوان به اختصار گفت که: اساس این بناها در اصل چهارگوش است، که در ارتفاع معیّنی تبدیل به هشت گوش می شود و قوس های مثلثی کوچک - که در اصطلاح معماری سنتی، موسوم به «فیل گوش» هستند - در گوشه های درونی بنا پدید می آیند، تا زمینه را برای تغییر شکل تدریجی سقف بنا به صورت مُدَوّر فراهم کنند.

 

*** شبستانهای جنوبی مسجد:

در بخش جنوبی این مسجد، چهار شبستان چهل ستونی قرار دارد. دو شبستان که در طرفین گنبد نظام الملک قراردارند، مربوط به دورۀ سلجوقی هستند. شبستان جنوب شرقی مربوط به دورۀ آل مظفّر (قرن هشتم هجری)؛ و شبستان جنوب غربی مربوط به عهد صفوی است. در ساخت و بنای این شبستانها، اِبداع و خلاّقیّت هنری فوقَ العاده ای به کار رفته است. گفته میشود که در مسجد جامع اصفهان از 484 تکنیک مختلف ساخت طاقهای قوسی استفاده شده است. در شبستان جنوب غربی تعداد زیادی از ستونها تَرَک خورده و شکم داده اند که برخی دیگر به سبب خسارت وارده به مسجد جامع، بر اثر بمباران زمان جنگ ایران و عراق است. ستون های مُدَوَّر شبستان جنوب شرقی از بقایای معماری عصر آل بویه یا دیلمیان هستند. در سال 1364 مسجد بازسازی و تعمیر شده؛ امّا چند قسمت از دیوار اصلی و دست نخوردۀ بنا با خطّچین سفید مشخص شده اند تا بازدیدکنندگان بتوانند مصالح ساختمانی به کار رفته در بنا را مشاهده کنند. از شبستان جنوب غربی اکثراً به عنوان شبستان علاّمۀ مجلسی(ره) مشهورترین روحانی دربار صفوی یاد میشود، که آرامگاه این عالم عالیقدر شیعه در مجاورت دیوار شمال غربی مسجد میباشد و به وسیلۀ دالانی به آن شبستان مربوط است. این شبستان در اصل، در سال  1019 ق به فرمان شاه عباس کبیر بنا شده و در عصر صفوی محل تدریس تابستانی مرحوم علاّمه ملاّ محمد باقر مجلسی (مجلسی پسر – دوّم – صاحِب مجموعۀ بزرگ حدیث: بحارالانوار) بوده است.

محمّد صالح زاده

وبگاه فرهنگی - مذهبی ((شهاب هدایت)) - اصفهان
بنده سید احمد سجادی هستم... حرف ناگفته بسیار دارم... زیرا گوش شنوا نیافتم... نمونه ای از حرف دل من را بخوانید تا بدانید: قطعۀ «گنج بادآورد» مرحوم شیخ بهاء الدین عاملی (شیخ بهائی) که حکایت عمر خود بنده (سید احمد سجادی) است که در غم نان و در اشتغال به مشاغل اداری از دستم میرود... و خطاب به هرکس که عمر خود را در شبکه های مجازی، به بطالت تلف میکند و این سرمایه گرانبها را با نوشتن مطالب بی ارزش، مفت از کف میدهد، این اشعار تقدیم میشود؛ باشد که دل بسوزاند و بیدار شود و درد و اندوه لازم را دریابد؛ که دورۀ ما دورۀ «بی عاری» و «بی دردی» است؛ خدا دردمان بدهد...: @ اى تو کودن ‏تر ز بقال دکان! / بى ‏بهاتر عمرت از ده گِردَکان‏! @ پس تو اى نادان ببین با ‏قیل وقال / میدهى مفت از کف خود ماه وسال‏! @ بین! که شیطان لعین بى ‏تاب وپیچ / مى ‏ستانــَد روزهایت را بهیچ‏! @ روزها چون رفت، شد عمرت تلف / نه تو را سرمایه! نه سودى بکف‏! @ آنچه قیمت بودش از عالـَم فزون / گو چه کردى و کجا باشد کنون؟! @ اى دو صد حیف از چنین گنج گران / کآن ز دست ما برون شد بى ‏گمان‏ @ اى هزار افسوس و عالـَم هـا دریغ! / کــآفتاب ما نهان شد زیر میغ‏ @ اى دریغ از گنج بادآورد ما!... / اى دریغ! آن کو بفهمد درد ما.... @ دردهــــا دارم به دل از روزگار... / مَحرَمى کو؟! تا کنم درد آشکار؟!...

✿ کد صوتی مهدوی برای وبلاگ شما ✿

دوستان من:
کدهای اضافی کاربر :